Фармакодинамикалық әсерлері
Колекальциферол теріде ультракүлгін сәулеленудің, соның ішінде күн сәулесінің әсерінен пайда болады. Дені сау адамдар эндогендік синтез процесінде, күн сәулесінің қажетті мөлшерінде D дәруменіне деген қажеттілікті қамтамасыз ете алады.
D дәруменінің жоғары дозаларын қажет ететін D дәрумені тапшылығының қауіп факторларына мыналар ұшыраған:
• жоғары географиялық ендіктерде орналасқан жерлерде тұратын адамдар (>35°);
• уақыттың көп бөлігін жабық орындарда өткізетін адамдар, түнде жұмыс істейтін адамдар және қара нәсілді адамдар;
• тамақтану рационы мардымсыз адамдар (құрамында балық майы бар өнімдердің аз мөлшерімен);
• семіздікке шалдыққан адамдар.
Сондай-ақ, D дәрумені тапшылығының себептері мальабсорбция синдромдары және ас қорыту жүйесінің бұзылуы, бауыр циррозы және бүйрек жеткіліксіздігі болуы мүмкін.
D3 дәрумені адамда күн сәулесінің әсерінен теріде пайда болатын D дәруменінің табиғи түрі болып табылады. D2 дәруменімен салыстырғанда белсенділіктің 25% жоғары болуымен сипатталады.
D дәрумені көптеген гендердің, оған қоса организмдегі кальций мен фосфордың гомеостазын, сүйек пен жүйке тіндерінің түзілуін, артериялық қысымды реттеуді, көмірсулар мен май алмасуын реттейтін ақуыз гендерінің экспрессиясын реттейтін D дәруменінің спецификалық рецепторымен (VDR) байланысады.
D3 дәрумені белсенді антирахиттік фактор болып табылады. D3 дәруменінің ең маңызды функциясы кальций мен фосфат алмасуын реттеу болып табылады, бұл қаңқаның дұрыс минералдануы мен өсуіне ықпал етеді.
Колекальциферол ішекте кальций мен фосфаттардың абсорбциясында, минералды тұздардың тасымалдануында және сүйектерді кальцийлеу процесінде маңызды рөл атқарады, бүйректе кальций мен фосфаттардың шығарылуын реттейді.
Қандағы кальций иондарының қанығуы қаңқа бұлшықеттерінің тонусын, миокард функциясын демейді, жүйке қозуы жүруіне ықпал етеді, қан ұю үдерісін реттейді.
Тағамдағы D дәруменінің жеткіліксіздігі, оның сіңуінің бұзылуы, кальций тапшылығы, сондай-ақ баланың тез өсу кезеңінде күн сәулесінің жеткіліксіз болуы рахитке, ересектерде остеомаляцияға, жүкті әйелдерде тетания симптомдары пайда болуы мүмкін, нәрестелердің сүйектерін кальцийлеу процестерінің бұзылуы.
D дәруменіне қажеттіліктің жоғарылауы менопауза кезеңіндегі әйелдерде кездеседі, өйткені олар гормональді бұзылуларға байланысты остеопорозды жиі дамытады.
D дәрумені қаңқадан тыс әсерлер д.а. бірқатар әсерлерге ие.
D дәрумені цитокин деңгейін модуляциялау арқылы иммундық жүйенің жұмысына қатысады және Т-хелпер лимфоциттердің бөлінуін және В лимфоциттерінің дифференциациясын реттейді. Бірқатар зерттеулер иммундық жүйеге әсер ету арқылы D дәрумені ересектерде де, балаларда да жоғарғы тыныс жолдарының инфекцияларының жиілігін және даму қаупін төмендететінін көрсетті. D дәрумені иммундық жүйенің гомеостазының маңызды буыны болып табылады: аутоиммунды аурулардың алдын алады (1 типті қант диабеті, жайылған склероз, ревматоидты артрит, ішектің қабыну аурулары және т.б.).
D дәрумені антипролиферативті және дифференциалды әсерлерге ие, олар D дәруменінің онкопротекторлық әсерін анықтайды. Кейбір ісіктердің (сүт безі обыры, жуан ішек обыры) жиілігі қандағы D дәруменінің төмен деңгейіне байланысты жоғарылайтыны байқалды.
D дәрумені IRS1 (инсулин рецепторларының субстраты 1; инсулин рецепторларының сигналын өткізудің жасушаішілік жолдарына қатысады), IGF (инсулин тәрізді өсу факторы; май мен бұлшықет тінінің тепе-теңдігін реттейді), PPAR-δ (пероксисомамен пролифераторлардың белсендірілген рецепторы, δ типі; артық холестеринді өңдеуге ықпал етеді) синтезіне әсер ету арқылы көмірсулар мен май метаболизмін реттеуге қатысады.
Эпидемиологиялық зерттеу деректеріне сәйкес, D дәруменінің тапшылығы метаболизмдік бұзылулар қаупімен байланысты (метаболизмдік синдром және 2 типті қант диабеті).
D дәруменінің рецепторлары мен метаболизденетін ферменттері артериялық тамырларда, жүректе және жүрек-қантамыр ауруларының патогенезіне қатысты барлық дерлік жасушалар мен тіндерде көрінеді. Жануарлар модельдерінде антиатеросклеротикалық әсер, ренин супрессиясы және миокард зақымдануының алдын алу және т. б. көрсетілген. Адамдардағы D дәруменінің төмен деңгейі қант диабеті, дислипидемия, артериялық гипертензия сияқты жүрек-қантамыр патологиясының қолайсыз қауіп факторларымен байланысты және жүрек-қантамыр катастрофларының, соның ішінде инсульт қаупімен байланысты.
D дәруменінің төмен деңгейінде когнитивті функцияның нашарлауы, депрессияның жоғарылауы және Альцгеймер ауруы байқалды. Бірқатар зерттеулерде созылмалы шаршау синдромы мен D дәрумені тапшылығының байланысын көрсетеді. Альцгеймер ауруының эксперименттік модельдеріндегі зерттеулерде D3 дәрумені мидағы амилоидтың жиналуын төмендетіп, когнитивті функцияны жақсартқаны көрсетілген. Интервенциялық емес зерттеулерде адамда деменция мен Альцгеймер ауруының даму жиілігі D дәрумені деңгейінің төмендігі және D дәруменін төмен диеталық тұтыну аясында жоғарылайтыны көрсетілген.
Бұлшықет әлсіздігінде немесе бұлшықет массасының төмендеуінде D дәруменін қабылдау құлау санын азайтады және бұлшықет массасына пайдалы әсер етеді. D дәруменінің аздаған тапшылығы да қаңқа бұлшықеттерінің күшін төмендетеді, ал D дәруменінің деңгейін қалыпты деңгейге дейін қалпына келтіру физикалық форманың жақсаруына әкеледі, құлау қаупін азайтады және оңалту кезінде сынықтардан кейін қалпына келуді тездетеді.
D3 дәрумені әйелдердің репродуктивті процестеріне әсер етеді, өйткені бұл дәруменнің рецепторлары әйелдердің репродуктивті жүйесінде болады. Қандағы D3 дәруменінің жеткілікті деңгейі бар әйелдерде (30 нг/мл немесе одан да көп) аналық жасушаны ұрықтандыру жиі кездеседі. D3 дәруменін қабылдау поликистозды аналық без синдромы бар әйелдерде эндометрияның қалыңдығын арттыруға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, поликистозды аналық без синдромы бар әйелдерде D3 дәрумені семіздікті түзетуде және метаболизмдік синдромның ағымында маңызды рөл атқарады. D3 дәруменінің жеткілікті деңгейі экстракорпоральді ұрықтандыру нәтижелерін жақсартуға мүмкіндік береді, бұл D дәруменінің эндометрияға әсеріне байланысты болуы мүмкін. D3 дәруменін қабылдау етеккір оралымының бұзылуына оң әсер етеді. Кеш репродуктивті жаста қандағы D3 дәрумені деңгейі жоғары әйелдерде жүктілік ықтималдығы жоғары.
D дәруменінің тапшылығы келесі аурулардың даму қаупінің факторы болуы мүмкін: обыр, жүрек-қантамыр аурулары, екі типті қант диабеті, артериялық гипертензия, аутоиммунды аурулар, зат алмасу аурулары, иммун тапшылығына байланысты инфекциялар және кейбір неврологиялық және психиатриялық аурулар.