Әсер ету механизмі
АСВИЛДА МЕТ препараты әсер ету механизмдері 2-нші типті қант диабеті бар пациенттерде қандағы глюкоза деңгейінің бақылануын жақсарту үшін қолайлы екі гипогликемиялық затты біріктіреді: вилдаглиптин, ұйқы безінің аралшықты жасушаларымен инсулин синтезін стимуляциялайтын дәрілік заттарға жатады, және метформин гидрохлориді, бигуанидтер класына жатады.
Вилдаглиптин, ұйқы безінің аралшықты жасушаларымен инсулин синтезінің стимуляторлары класына жататын препарат, дипептидилпептидаза-4 (ДПП-4) күшті және селективті тежегіші болып табылады. Метформин бірінші кезекте, бауырда глюкозаның эндогендік өндірілуін төмендетудің есебінен әсер етеді.
Фармакодинамикалық әсерлері
Вилдаглиптин
Вилдаглиптин негізінен, ГТП-1 (глюкагонтәрізді пептид–1) және АТП (асқазандық-тежегіштік пептид) инкретиндік гормондарының ыдырауына жауапты фермент ДПП-4 тежеу жолымен әсер етеді.
Вилдаглиптинді қолдану ДПП-4 белсенді заттарының жылдам және толық тежелуіне алып келеді, бұл ГТП-1 және АТП инкретиндік гормондарының аш қарындағы және ас ішкеннен кейінгі эндогендік деңгейлерінің жоғарылауына әкеп соқтырады.
Аталған инкретиндік гормондардың эндогендік деңгейлерін арттыра отырып, вилдаглиптин бета-жасушалардың глюкозаға сезімталдығын арттырады, бұл инсулиннің глюкозаға тәуелді секрециясының жоғарылауына алып келеді. Тәуліктік дозасы 50–100 мг вилдаглиптинмен емдеу 2-нші типті қант диабеті бар пациенттерде HOMA-β (β бағалаудың гомеостаздық моделін) қоса, тамаққа толеранттылыққа жиі жүргізілетін тестілердің негізінде ізашар инсулиннің инсулинге арақатынасы мен бета-жасушалардың сезімталдығы көрсеткіштерін, бета-жасушалар функциясының маркерлерін едәуір жақсартты. Қант диабетіне шалдықпаған (гликемия деңгейі қалыпты) адамдарда, вилдаглиптин инсулин секрециясын немесе глюкоза деңгейінің төмендеуін стимуляцияламайды.
Эндогендік ГТП-1 деңгейлерінің жоғарылауы есебінен, вилдаглиптин альфа-жасушалардың глюкозаға сезімталдығын да күшейтеді, бұл глюкагонның глюкозаға баламалырақ секрециясына алып келеді. Гипергликемия кезінде инкретиндік гормондар деңгейлерінің артуы есебінен инсулин/глюкагон арақатынасының жақсарған жоғарылауы аш қарында және ас ішкеннен кейін бауырда глюкоза өндірілуінің азаюына алып келеді, бұл гликемияның төмендеуіне алып келеді.
Вилдаглиптинмен емдегенде ГТП-1 деңгейі жоғарылауының белгілі, асқазанның босауын кідіртетін әсері байқалмайды.
52 апталық көп орталықтық рандомизацияланған салыстырмалы жасырын зерттеу 2 типті қант диабеті мен қатарлас жүрек жеткіліксіздігі (NYHA бойынша I-III функционалдық класы) бар пациенттер арасында плацебомен (N=126) салыстырғанда, күніне екі рет 50 мг вилдаглиптиннің (N=128) сол жақ қарыншаның лықсыту фракциясына (СҚЛФ) ықпалын бағалау мақсатында жүргізілді. Вилдаглиптинді қолдану сол жақ қарынша функциясының өзгеруімен немесе бұрыннан бар ЖЖЖ нашарлауымен байланысты болмады. Жүрек-қантамырлық асқынулардың көрсеткіштері жалпы алғанда, теңгерімді болды. NYHA жіктемесі бойынша жүрек жеткіліксіздігінің III класы бар, вилдаглиптинді қабылдаған пациенттерде жүрек аурулары жағдайларының саны плацебомен салыстырғанда көп байқалды. Алайда, бастапқы жүрек-қантамырлық қауіп плацебоның пайдасына бірқалыпты болмады, ал оқиғалар саны аз болды, бұл біржақты тұжырымдар жасауға мүмкіндік бермейді. Плацебомен салыстырғанда, вилдаглиптин HbA1c деңгейін бастапқы орташа 7,8% деңгейімен салыстырғанда едәуір төмендетті (айырмашылығы 0,6% құрады). Жалпы популяцияда гипогликемиялардың жиілігі вилдаглиптин және плацебо топтарында сәйкесінше 4,7% және 5,6% құрады.
Метформин
Метформин плазмадағы базальді және постпрандиальді глюкозаны төмендететін, гипогликемиялық әсері бар бигуанид болып табылады. Ол инсулин секрециясын стимуляцияламайды және сәйкесінше, гипогликемияға немесе салмақ жоғарылауына алып келмейді.
Метформин глюкозаны төмендететін әсерін үш механизмнің көмегімен беруі мүмкін:
• Глюконеогенез бен гликогенолизді тежеу жолымен, бауырда глюкозаның өндірілуін азайту.
• Бұлшықеттерде, инсулинге сезімталдықты орташа арттыру, глюкозаның сіңірілуі мен шеткері тіндерге утилизациялануын жақсарту жолымен.
• Глюкозаның ішекте сіңірілуін кідірте отырып.
Метформин гликоген-синтазаға әсер ету жолымен гликогеннің жасушаішілік синтезін стимуляциялайды және глюкозаны жарғақшалық тасымалдағыштардың спецификалық типтерінің (GLUT-1 мен GLUT-4) тасымалдау қабілеттілігін арттырады.
Адам организмінде оның гликемияға реакциясына байланыссыз, метформин липидтер алмасуына жағымды әсер береді. Бақыланатын, орташа шұғыл немесе ұзақ клиникалық зерттеулерде емдік дозаларында көрсетілгені: метформин қан сарысуындағы жалпы холестерин, ТТЛП холестерині мен триглицеридтер деңгейлерін төмендетеді.
Проспективтік рандомизацияланған UKPDS (Британияның қант диабетіне жүргізген проспективтік заерттеу) зерттеуінде 2-нші типті диабет кезінде қандағы глюкозаны қарқынды бақылаудың ұзақ мерзімді пайдасы анықталды. Артық салмағы бар, диетадан бас тартқаннан кейін метформинді қабылдаған пациенттер үшін нәтижелерді талдау келесілерді көрсетті:
• тек бір ғана диетаны ұстанатын пациенттер тобымен (43,3 жағдай /1000 пациент-жыл) (р=0,0023) салыстырғанда, және монотерапия және сульфонилмочевина мен инсулин біріктірілген топтармен (40,1 жағдай/1000 пациент-жыл) (р=0,0034) салыстырғанда, метформин тобында диабетпен байланысты кез келген асқынудың абсолюттік қаупінің едәуір төмендеуі (29,8 жағдай /1000 пациент-жыл);
• диабетпен байланысты өлімнің абсолюттік қаупінің едәуір төмендеуі: метформин – 7,5 жағдай/1000 пациент-жыл, бір ғана диета 12,7 жағдай/1000 пациент-жыл (р=0,017);
• жалпы өлімнің абсолюттік қаупінің едәуір төмендеуі: бір ғана диетадағы 20,6 жағдай/1000 пациент-жылмен салыстырғанда, метформин - 13,5 жағдай/1000 пациент-жыл (р=0,011) және монотерапия және сульфонилмочевина мен инсулин біріктірілген топтармен салыстырғанда 18,9 жағдай/1000 пациент-жыл (р=0,021);
• миокард инфарктісі дамуының абсолюттік қаупінің едәуір төмендеуі: метформин – 11 жағдай/1000 пациент-жыл, бір ғана диета 18 жағдай /1000 пациент-жыл (р=0,01).
Клиникалық тиімділігі мен қауіпсіздігі
Вилдаглиптин плацебомен салыстырғанда гликирленген гемоглобин деңгейінің 6 айлық ем аяқталған кезде статистикалық тұрғыдан қосымша елеулі орташа төмендеуін қамтамасыз ететін метформинмен монотерапияға қарамастан, қандағы глюкоза деңгейінің бақылануы қанағаттанарлықсыз болып табылатын пациенттерге қосымша тағайындалады (топтық айырмашылықтар 50 және 100 мг вилдаглиптин үшін сәйкесінше -0,7-ден -1,1% дейін болғанда). Гликирленген гемоглобин деңгейінің бастапқы деңгейінен ≥0,7%-ға төмендеуіне қол жеткізген пациенттердің арақатынасы статистикалық тұрғыдан, метформин мен плацебоны қолданған топпен (20%) салыстырғанда, вилдаглиптин мен метформинді қолданған екі топта да едәуір жоғары болды (сәйкесінше 46 және 60%).
24 апталық зерттеу кезеңінде метформинді қолданғанда бақылануы қанағаттанарлық болмаған (орташа тәуліктік дозасы: 2020 мг) пациенттерде вилдаглиптин (күніне екі рет 50 мг) пиоглитазонмен (күніне бір рет 30 мг) салыстырылды. Гликирленген гемоглобиннің бастапқы 8,4% деңгейінен орташа төмендеуі метформинге қосымша тағайындалған вилдаглиптинді қолданғанда -0,9%, және метформинге қосымша тағайындалған пиоглитазонды қолданғанда -1,0% құрады. Метформинге қосымша тағайындалған вилдаглиптинді қабылдаған пациенттерде салмақтың +0,3 кг-ге жоғарылауымен салыстырғанда, метформинге қосымша тағайындалған пиоглитазонды қабылдаған пациенттерде дене салмағының +1,9 кг-ге орташа жоғарылауы байқалды.
2 жылға созылған клиникалық сынақта, вилдаглиптин (тәулігіне екі рет 50 мг) пациенттерді метформинмен (орташа тәуліктік дозасы: 1894 мг) емдеуде глимепиридпен (тәулігіне 6 мг дейін — 2 жыл ішіндегі орташа дозасы: 4,6 мг) салыстырылды. 1 жылдан соң гликирленген гемоглобиннің бастапқы 7,3% деңгейінен орташа төмендеуі метформинге қосымша тағайындалған вилдаглиптинді қолданғанда -0,4%, және метформинге қосымша тағайындалған глимепиридті қолданғанда -0,5 % құрады. Дене салмағының өзгеруі глимепиридті қолданғандағы +1,6 кг-мен салыстырғанда, вилдаглиптинді қолданғанда -0,2 кг құрады. Гипогликемияның жаңа жағдайларының саны глимепиридті қабылдаған пациенттер тобындағыға (16,2%) қарағанда, вилдаглиптинді қабылдаған пациенттер тобында едәуір төмен (1,7%) болды.
Зерттеудің ақырғы нүктесінде (2 жыл) гликирленген гемоглобин (HbA1) екі топта да бастапқы мәндеріне жуықтады, ал дене салмағының өзгерістері мен гипогликемияның айырмашылықтары сақталып қалды.
52 апталық зерттеу барысында жай-күйін метформиннің (метформиннің бастапқы дозасы тәулігіне 1928 мг құрады) көмегімен бақылау қанағаттанарлықсыз болған пациенттерді мысалға ала отырып, вилдаглиптинді (тәулігіне екі рет 50 мг) гликлазидпен (орташа тәуліктік дозасы: 229,5 мг) салыстыру жүргізілді. 1 жылдан соң гликирленген гемоглобин деңгейінің орташа төмендеуі метформинге қосымша тағайындалған вилдаглиптинді қолданғанда -0,81% (гликирленген гемоглобиннің бастапқы орташа 8,4% деңгейі кезінде), және метформинге қосымша тағайындалған гликлазидті қолданғанда -0,85% құрады (гликирленген гемоглобиннің бастапқы орташа 8,5% деңгейі кезінде); бұл ретте статистикалық тұрғыдан аз емес нәтижелілікке қол жеткізілді (95% СА –0,11–0,20).
Гликлазидті қолданғанда дене салмағының +1,4 кг артуымен салыстырғанда, вилдаглиптинді қолданғанда дене салмағының өзгеруі +0,1 кг құрады.
24 апталық зерттеуде вилдаглиптин мен метформиннің дозаларының бекітілген біріктірілімінің тиімділігі (тәулігіне екі рет 50мг/500 мг немесе тәулігіне екі рет 50мг/1000 мг дозасына дейін біртіндеп титрленген) бұрын бұл дәрілік затты қабылдамаған пациенттердегі бастапқы ем ретінде бағаланды. Тәулігіне екі рет 50мг/1000 мг вилдаглиптин/метформин біріктірілімін қолданғанда гликирленген гемоглобин деңгейі -1,82%-ға, тәулігіне екі рет 50мг/500 мг вилдаглиптин/метформин біріктірілімін қолданғанда -1,61%-ға, тәулігіне екі рет 1000 мг метформинді қолданғанда – бастапқы деңгейінен -1,36%-ға және тәулігіне екі рет 50 мг вилдаглиптинді қолданғанда – гликирленген гемоглобиннің бастапқы 8,6% деңгейінен -1,09%-ға төмендеген. Гликирленген гемоглобиннің бастапқы деңгейі ≥10,0% пациенттерді емдегенде көп төмендегені байқалды.
24 апталық рандомизацияланған салыстырмалы жасырын, плацебо бақланатын зерттеу 318 пациенттен тұратын топта, метформинмен (тәулігіне ≥1500 мг) және глимепиридпен (тәулігіне ≥4 мг) біріктірілген вилдаглиптиннің (тәулігіне 50 мг екі рет) тиімділігі мен қауіпсіздігін бағалау мақсатында жүргізілді. Метформинмен және глимепиридпен біріктірілген вилдаглиптин гликирленген гемоглобин деңгейін плацебомен салыстырғанда едәуір төмендетті. Гликирленген гемоглобиннің 8,8% бастапқы деңгейінің плацебо-түзетілген орташа төмендеуі -0,76% құрады.
Диагнозы алғаш қойылған 2 типті қант диабеті бар пациенттердің қатысуымен жүргізілген 5 жылдық көп орталықтық рандомизацияланған салыстырмалы жасырын зерттеу (VERIFY) барысында бастапқыда метформинмен стандартты монотерапиямен, кейіннен вилдаглиптинмен біріктіріп (бірінен соң бірімен емдеу тобы) (N = 1003) емдеумен салыстырғанда, вилдаглиптинмен және метформинмен бастапқы біріктіріп емдеудің (N = 998) әсері бағаланды. 2 типті қант диабеті бар, бұрын ем жүргізілмеген пациенттердегі 5 жылдық зерттеуде метформинмен монотерапиямен салыстырғанда, тәулігіне екі рет 50 мг дозадағы вилдаглиптинмен және метформинмен біріктіріп емдеу «бастапқы емнің тиімсіздігі дамығанға дейінгі уақыт» қаупінің статистикалық және клиникалық тұрғыдан елеулі салыстырмалы төмендеуіне алып келген (HbA1c ≥ 7 % деңгейі) (ҚА [95 % СА]: 0,51 [0,45; 0,58]; p < 0,001). Бастапқы емнің тиімсіздігінің жиілігі (HbA1c мәні ≥ 7 %) біріктіріп емдеу тобында 429 (43,6 %) пациентті және бірінен соң бірімен емдеу тобында - 614 (62,1 %) пациентті құрады.
24 апталық рандомизацияланған салыстырмалы жасырын, плацебо-бақыланатын зерттеу 449 пациенттен тұратын топта, базальді немесе біріктірілген инсулиннің тұрақты дозасымен (орташа тәуліктік дозасы – 41 бірлік) біріктірілген вилдаглиптиннің (тәулігіне екі рет 50 мг) тиімділігі мен қауіпсіздігін бағалау мақсатында, метформинді бірге қолданғанда (N=276) немесе метформинді бірге қолданусыз (N=173) жүргізілді. Вилдаглиптин инсулинмен біріктірілгенде гликирленген гемоглобин деңгейін плацебомен салыстырғанда едәуір төмендеткен. Барлық пациенттер үшін жалпы алғанда, гликирленген гемоглобиннің 8,8% бастапқы деңгейінің плацебо-түзетілген орташа төмендеуі -0,72% құрады. Метформинді бір мезгілде қолданғанда немесе бір мезгілде қолданусыз инсулинді қабылдаған қосалқы топтарда, гликирленген гемоглобин деңгейінің плацебо-түзетілген орташа төмендеуі сәйкесінше -0,63% және -0,84% құрады. Барлық пациенттер үшін жалпы алғанда, гипогликемияның жаңа жағдайларының саны вилдаглиптин және плацебо қолданылған топтарда сәйкесінше 8,4 және 7,2% құрады. Вилдаглиптинді қабылдаған пациенттерде дене салмағының артқаны байқалмады (+0,2 кг), ал плацебо қабылдаған пациенттерде төмендегені байқалды (-0,7 кг).
Басқа бір 24 апталық зерттеуде үдемелі сатыдағы 2-нші типті қант диабеті бар, инсулиннің көмегімен бақылау (әсері қысқа және ұзағырақ инсулиннің орташа дозасы – тәулігіне 80 мБірл) қанағаттанарлықсыз болған пациенттер тобында, инсулинге қосымша вилдаглиптинді (тәулігіне екі рет 50 мг) тағайындағанда гликирленген гемоглобин деңгейінің орташа төмендеуі плацебо мен инсулинді қолданған кездегіге қарағанда статистикалық тұрғыдан едәуір жоғары болды (0,2%-бен салыстырғанда 0,5%). Гипогликемияның жаңа жағдайларының саны плацебо қабылдаған пациенттер тобындағыға қарағанда, вилдаглиптинді қабылдаған пациенттер тобында төмен болды (29,6%-бен салыстырғанда 22,9%).
Жүрек-қантамырлық асқынулар қаупі
Монотерапия мен біріктірілген емнің III және IV фазалардағы, 2 жылдан артыққа созылған (әсерінің орташа ұзақтығы вилдаглиптин үшін 50 апта және салыстыру препараттары үшін 49 апта) 37 клиникалық зерттеудің тәуелсіз және проспективті бағаланған жүрек-қантамыр оқиғаларының мета-талдауы, салыстыру препараттарымен салыстырғанда, вилдаглиптинмен емдеу жүрек-қантамырлық аурулар қаупінің артуымен байланысты болмағанын көрсетті. Жедел миокард инфарктісін, инсультті немесе жедел коронарлық синдромды (ЖКС), ми қанайналымының өтпелі бұзылуын (инфаркт белгілерінің визуализациясымен), инсультті немесе жүрек-қантамыр патологиясының себебінен өлуді қоса, анықталған ауыр жүрек–қантамырлық асқынулардың (АЖҚА) біріккен ақырғы нүктесі біріктірілген белсенді салыстыру препараттарымен және плацебомен салыстырғанда, вилдаглиптин үшін ұқсас болды [Mantel–Haenszel бойынша қауіптің арақатынасы (M-H RR) 0,82 (95 % СА 0,61–1,11)]. АЖҚА вилдаглиптинді қабылдаған 9599 пациенттің 83-інде (0,86 %), және салыстыру препараттарын қабылдаған 7102 (1,20 %) пациенттің 85-інде байқалған. ЖҚЖЖЖ әрбір жекелеген компонентін бағалау қауіптің жоғарылағанын көрсетпеді (ұқсас M-H RR). Ауруханаға жатқызуды талап ететін жүрек жеткіліксіздігі (ЖЖ), немесе ЖЖ жаңа көріністері ретінде анықталған ЖЖ расталған жағдайлары вилдаглиптинді қабылдаған 41 пациентте (0,43 %) және салыстыру препараттарымен M-H RR 1,08 (95 % СА 0,68–1,70) ем қабылдаған 32 пациентте (0,45 %) тіркелді.