Жағымсыз реакциялар кездесу жиілігі бойынша топтастырылған және ауырлық дәрежесінің кему ретімен келтірілген. Жағымсыз реакциялардың жиілігін анықтау келесі критерийлерге сәйкес жүргізіледі: өте жиі (≥ 1/10), жиі (≥1/100-ден < 1/10-ға дейін), жиі емес (≥1/1000-ден < 1/100-ге дейін), сирек (≥1/10000-нан < 1/1000-ға дейін), өте сирек (< 1/10000), белгісіз (қолда бар деректер негізінде бағалау мүмкін емес).
Өте жиі
• цистит және қуықтың қабыну реакциялары (гранулемалар), симптомсыз гранулематозды простатит
• өтпелі жүйелі БЦЖ-реакциялары (қызба <38.5°C, тұмауға ұқсас симптомдар, оның ішінде дімкәстік, қызба, қалтырау, жалпы жайсыздық, миалгия)
• жүрек айнуы
• кіші дәретке шыққан кездегі жайсыздық және ауырсындырып жиі шығу
• шаршау
Жиі
• диарея, іштің ауруы
• миалгия
• несепті ұстай алмау
• қызба >38.5°C
Жиі емес
• несеп шығару жолдарының инфекциялары, орхит, эпидидимит, симптоматикалық гранулематозды простатит, ауыр жүйелі БЦЖ-реакциясы/инфекциясы, БЦЖ-сепсис, милиарлы пневмонит, тері абсцесі, Рейтер синдромы (конъюнктивит, асимметриялық олигоартрит және цистит)
• цитопения, анемия
• гипотензия
• өкпе гранулемасы
• гепатит
• тері бөртпесі
• артрит, буындардың ауыруы
• макроскопиялық гематурия, несеп шығудың кідіруі, несеп шығару жолдарының бітелуі, қуықтың контрактурасы
• бауыр ферменттері деңгейінің жоғарылауы
Сирек
• тамыр инфекциялары (мысалы, инфекцияланған аневризма), бүйрек абсцесі
Өте сирек
• имплантаттардың және оның айналасындағы тіндердің БЦЖ-инфекциялануы (мысалы, қолқа трансплантатының, жүрек дефибрилляторының, жамбас немесе тізе эндопротездерінің инфекциясы), лимфа түйіндердің аймақтық инфекциясы, остеомиелит, перитонит, бел абсцесі, жыныс мүшесі басының инфекциясы, туберкулезге қарсы емге төзімді орхит немесе эпидидимит
• мойын лимфадениті
• жоғары сезімталдық реакциясы (мысалы, қабақтың ісінуі, жөтел)
• хориоретинит, конъюнктивит, увеит
• тамыр жыланкөзі
• құсу, ішек жыланкөзі
• шеткері ісіну
Белгісіз
• гемофагоциттік синдром
• васкулит (оның ішінде орталық жүйке жүйесінің васкулиті)
• бүйрек функциясының жеткіліксіздігі, пиелонефрит, нефриттер (оның ішінде тубулоинтерстициальді нефрит, интерстициальді нефрит және гломерулонефрит)
• гениталийлік бұзылыстар (мысалы, қынаптың ауыруы, диспареуния), олигоспермия, азооспермия
• простат-спецификалы антиген (ПСA) деңгейінің жоғарылауы
БЦЖ-медак препаратымен емдеу кезіндегі жағымсыз реакциялар жиі кездеседі, бірақ жалпы ауыр сипатта болмайды. Жағымсыз реакциялардың жиілігі, әдетте, БЦЖ-медак препаратын қуық ішіне енгізу саны артқан сайын жоғарылайды.
Әдеттегі жағдайларда миалгия пайда болуы мүмкін және артрит, артралгия және тері бөртпелері сирек дамуы мүмкін. Көптеген жағдайларда артрит, артралгия және тері бөртпелерін БЦЖ-ға аса жоғары сезімталдық реакцияларына жатқызу керек. Кейбір жағдайларда қуықішілік БЦЖ-емін тоқтата тұру қажет болады.
Жергілікті жағымсыз реакциялар
Несеп шығару кезінде жайсыздық пен ауырсыну және кіші дәретке жиі шығу пациенттердің шамамен 90%-ында пайда болады. Цистит және қабыну реакциясы (гранулемалар) БЦЖ-иммунотерапиясының ісікке қарсы белсенділігінің маңызды бөлігі болуы мүмкін.
Сирек кездесетін басқа жергілікті реакциялар: макроскопиялық гематурия, несеп шығару жолының инфекциялары, несеп шығудың кідіруі, несеп шығару жолдарының обструкциясы, қуықтың контрактурасы, симптоматикалық гранулематозды простатит, орхит және эпидидимит. Бүйрек абсцесі сирек кездеседі. Гениталийлік бұзылыстардың жиілігі (мысалы, қынаптың ауыруы, диспареуния) белгісіз.
Өтпелі жүйелі БЦЖ-реакциялар
Субфебрильді температура, тұмауға ұқсас симптомдар мен жалпы жайсыздық байқалуы мүмкін. Бұл симптоматика әдетте 24-48 сағат ішінде азаяды және әдеттегі симптоматикалық еммен басылуы мүмкін. Бұл реакциялар иммундық реакцияның басталуының белгісі. БЦЖ-медак препаратымен ем алатын барлық пациенттер мұқият бақылауда болуы тиіс, оларға температураның көтерілуінің барлық жағдайлары мен несеп шығару жолынан тыс басқа да симптомдар туралы хабарлау ұсынылады.
Ауыр жүйелі жағымсыз реакциялар/инфекциялар
БЦЖ-инфекциясын БЦЖ-иммундық реакциясынан ажырату қиын, өйткені басында симптомдары өте ұқсас болып келеді. Бұған қарағанда, БЦЖ-ға өтпелі жүйелі реакция нақтылауды қажет ететін өте кең таралған жағымсыз реакция болып табылады.
Басында БЦЖ-инфекциясының/реакциясының клиникалық белгілері мен симптомдары: кем дегенде 12 сағат бойы қызба >39.5°С, 48 сағат бойы қызба > 38.5°С және жалпы жағдайдың нашарлауы.
Инфекцияның әдеттегі белгілері милиарлы пневмонияның, гранулематозды гепатиттің дамуы, бауырдың функционалдық тестілерінің өзгеруі (әсіресе сілтілі фосфатаза деңгейінің жоғарылауы), биопсия кезінде уақыт өте келе гранулематозды қабынуымен байқалатын ағзалық дисфункция (урогениталийлік жолдан тыс) болып табылады.
Жүйелі инфекцияға күдік туындаған жағдайда дәрігер-инфекционистпен кеңесу керек. БЦЖ-инфекциясы өлімге әкелуі мүмкін.
Жүйелі БЦЖ-инфекциясының симптомдары туберкулез көрінісінен ерекшеленбесе де, пациенттерді оқшаулаудың қажеті жоқ, өйткені M. tuberculosis қарағанда M. bovis адам үшін патогенділігі аз.
Жасырын инфекция өршіген жағдайда пациенттерде әдетте қызба симптомдары және шығу тегі белгісіз салмақ жоғалту туындайды. Клиникалық жағдайлар туралы бірнеше есептер диагностиканың күрделі екенін көрсетеді, өйткені симптомдары ерекшеленеді, ал дәрігерлер БЦЖ қуық ішіне енгізумен себеп-салдарлық байланыс бар деп ойламайды.
Дұрыс және ерте диагностикалау және соның салдарынан тиісті емдеу аурудың нәтижесі үшін, әсіресе егде жастағы немесе әлсіреген пациенттерде өлімге әкеліп соқтырмас үшін үлкен маңызға ие.
Жасырын БЦЖ-инфекциясының өршуіне күдік туындаған жағдайда дәрігер-инфекционистпен кеңесу керек.
Сепсис, гранулематозды реакциялар (өкпе немесе бауыр) және конъюнктивит, артрит немесе Рейтер синдромы сияқты иммунитетке байланысты реакциялар жағдайында кортикостероидтарды қосымша тағайындау қажет болуы мүмкін. Емдеу бойынша ұсынымдарды төмендегі кестеден қараңыз.
Симптомдарды, белгілерді және синдромдарды емдеу
Симптомдары, белгілері немесе синдромдары — Емі
1) Қуықтың 48 сағаттан аз уақытқа созылатын тітіркену симптомдары. — Симптоматикалық ем
2) Қуықтың 48 сағат немесе одан да көп уақытқа созылатын тітіркену симптомдары. — БЦЖ-медак енгізуді тоқтату және фторхинолондармен емдеуді бастау. Егер 10 күндік емдеуден кейін симптомдар толығымен жойылмаса, изониазид* препаратын 3 ай бойы тағайындау керек. Туберкулезге қарсы ем жүргізілген жағдайда БЦЖ-медак препаратымен емдеу міндетті түрде тоқтатылуы тиіс.
3) Несеп шығару жолының бактериялық инфекциялары — БЦЖ-медак енгізуді несеп талдауы қалыпқа келгенше және антибиотикпен ем аяқталғанға дейін тоқтата тұру.
4) Несеп-жыныстық жүйе тарапынан басқа жағымсыз реакциялар: симптоматикамен гранулематозды простатит, эпидидимит және орхит, уретралық обструкция және бүйрек абсцесі. — БЦЖ-медак препаратымен емдеуді тоқтату. Ауырлығына байланысты 3 айдан 6 айға дейінгі кезеңге изониазид* және рифампицин тағайындау. Туберкулезге қарсы ем жүргізілген жағдайда БЦЖ-медак препаратын енгізу міндетті түрде тоқтатылуы тиіс.
5) 38.5 °С-ден төмен, 48 сағаттан аз уақытқа созылған қызба. — Парацетамолмен симптоматикалық емдеу
6) Тері бөртпелері, артралгия немесе артрит, Рейтер синдромы. — БЦЖ-медак препаратымен емдеуді тоқтату. Дәрігер-инфекционистпен кеңесу қажет. Антигистаминдік немесе қабынуға қарсы стероидты емес препараттарды тағайындау. Иммунитетке байланысты реакция туындаған жағдайда глюкокортикоидтармен ем жүргізу мүмкіндігін қарастырған жөн. Әсері болмаған жағдайда изониазидті* 3 айға тағайындау керек. Туберкулезге қарсы ем жүргізілген жағдайда БЦЖ-медакпен емдеу міндетті түрде тоқтатылуы тиіс.
7) Сепсистік шок белгілерінсіз жүйелі БЦЖ-реакциялар / инфекциялар**. — БЦЖ-медакпен емдеуді міндетті түрде тоқтату керек. Дәрігер-инфекционистпен кеңесу қажеттілігін қарастыру. Туберкулезге қарсы үш препараттың* біріктірілімін 6 айға және кортикостероидтармен төмендозалы ем тағайындау.
8) Сепсистік шок белгілерімен жүйелі БЦЖ реакциялар/инфекциялар. — БЦЖ-медакты енгізуді міндетті түрде тоқтату керек. Тез әсер ететін кортикостероидтардың жоғары дозаларымен біріктірілімде туберкулезге қарсы үш препараттың* біріктілімін тағайындау. Дәрігер-инфекционисттің кеңесі.
* Назар аударыңыз: БЦЖ бактериялары пиразинамидті қоспағанда, қазіргі уақытта қолданылатын туберкулезге қарсы барлық препараттарға сезімтал. Егер туберкулезге қарсы үш препараттың біріктірілімі қажет болса, изониазидті, рифампицинді және этамбутолды тағайындау ұсынылады.
** анықтамасын жоғарыдан қараңыз
Жағымсыз дәрілік реакциялар туындағанда медициналық қызметкерге, фармацевтикалық қызметкерге немесе, дәрілік препараттардың тиімсіздігі туралы хабарламаларды қоса, дәрілік препараттарға болатын жағымсыз реакциялар (әсерлер) жөніндегі ақпараттық деректер базасына тікелей хабарласу керек
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті «Дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сараптау ұлттық орталығы» ШЖҚ РМК
http://www.ndda.kz